BẮT ĐẦU TỪ MỘT GIẢI ÁNH SÁNG

BẮT ĐẦU TỪ MỘT GIẢI ÁNH SÁNG

                  Tác giả: Chu Thị Thùy Liên 

Cựu giáo viên nhà trường 

Súa vào trường, chân bước đi, trôi theo tiếng hát: “Ngày hội trường vui ta nhảy múa, bạn hát lên đi cho vui nào, bao nhiêu câu hát đêm nay vang mãi đến ngày hội trường năm sau. Bay khắp phương trời về cùng vui chung”. 

Bài hát ấy, anh cùng các bạn đã hát suốt những năm tháng ở trường này, trong những ngày mừng thành lập trường. Bài hát ấy theo anh đến tất cả các khung trời năm châu. Lời hát như có lửa làm Súa lúc nào nghe, hay lẩm nhẩm cũng rưng rưng nước mắt. Và bây giờ cũng vậy. Giữa băng cờ, khẩu hiệu, các em học sinh của trường đan qua đan lại. Trường đang đón khách nhân kỷ niệm ngày thành lập trường năm nay. Câu hát vang vọng trong không gian. Trái tim anh chợt run lên. Bao nhiêu kỷ niệm chợt ùa về. Chỉ tên Trường thôi, đã bao lần thay đổi và bây giờ Trường mang tên là Trường phổ thông dân tộc nội trú Trung học phổ thông Tỉnh Điện Biên.

Mùa này đất Điện Biên thoảng mùi hương hoa, hương thơm cứ bảng lảng trong gió, trong nắng như những giấc mơ từng nở dọc những triền núi, khúc sông ngày ấy.

Hội trường năm nay đông hơn mọi năm. Những dãy cờ đỏ nối nhau như một dòng chảy tràn vào ký ức của mọi người. Và trong dòng chảy ấy, có anh - một cựu học sinh của nhà trường. Với các Hội Thảo, Hội Nghị quốc tế, người ta gọi anh là tiến sĩ khoa học nhưng trở về với ngôi trường này, anh vẫn là cậu học trò, như năm nào. Anh nhớ cậu bé Giàng A Súa, dân tộc Mông, từ bản Sín Chải, xã Sín Chải, huyện Tủa Chùa đến trường học “cái chữ Bác Hồ”. Xuống trường, giản đơn chiếc túi vải mẹ khâu, trong đó có hai bộ quần áo đã cũ, được cắt ra từ bộ quần áo của người anh sửa lại cho vừa với Súa và một gói mèn mén bọc lá dong. Thời của anh, trường mang tên Trường thiếu niên dân tộc nội trú tỉnh Lai Châu. Ngày Súa vào trường, anh gầy như một cành lau tháng hạn. Đã chín tuổi mà vẫn chỉ cao bằng các bạn cùng trang lứa 6,S7 tuổi, từ các thị xã, thị tứ học cùng lớp. Đã thế Súa nói tiếng phổ thông lại chưa sõi, mỗi câu trả lời thầy, cô, Súa đều phải nghĩ rất lâu. Lúc đầu Súa học chậm hơn bạn bè. Súa hay bị gọi lên bảng, luôn viết sai chính tả, đọc lắp bắp. Có lần đứng giữa lớp, Súa đỏ bừng mặt, tay run đến mức không cầm nổi viên phấn vì không giải được bài tập toán ngày hôm trước. Nhưng Súa không bỏ cuộc. Đêm ký túc xá, khi các bạn đã chìm vào giấc ngủ, trên chiếc giường ở tầng 2, Súa lấy quyển sách, đặt chiếc chiếc đèn dầu vào giữa hai má quyển sách, cho ánh sáng hắt xuống mặt chiếc hòm quần áo, lén mang sách vở ra cặm cụi chép đi chép lại từng chữ, cần mẫn làm đi làm lại từng phép tính cộng trừ, nhân chia, những bài văn đến vừa ý mới thôi.

Thầy giáo chủ nhiệm đã để ý đến nó. Thầy không nói nhiều. Trong một ngày, hôm ấy các bạn đã ra ngoài chơi hết. Thầy thấy Súa vẫn tranh thủ ôn bài liền đặt tay lên vai Súa: 

- " Em ra chơi với các bạn đi. Không cần nhanh. Chỉ cần không dừng lại giữa đường thôi em ạ." 

Câu nói ấy, Súa nhớ như in, suốt một đời. 

Trong một giờ Vật Lý, học về ánh sáng và khúc xạ, thầy mang đến một chiếc lăng kính nhỏ. Khi ánh nắng xuyên qua, một dải màu hiện ra trên bảng đen, cong nghiêng như nửa chiếc cầu vồng. Lũ học trò ồ lên. Súa đã đứng lặng rất lâu bởi chưa từng thấy điều gì đẹp đến vậy. Một thứ ánh sáng tưởng như vô hình, lại có thể tách ra thành bảy sắc. Súa nhớ, anh đã hỏi thầy, bằng thứ tiếng phổ thông còn rất vụng về: 

- "Ánh sáng... hình như cũng có bí mật riêng thầy ạ! " 

Thầy cười: 

- "Mỗi một bộ môn khoa học đều có bí mật riêng của nó, nếu em đủ kiên nhẫn để tìm và hiểu về một bộ môn nào đó. Chuyên sâu sẽ rất thú vị." 

Hôm ấy, một cánh cửa mới, lạ lẫm mở ra trong đầu Súa. 

                                               ***

Những năm sau, Súa học nhanh dần lên, vượt qua rất nhiều bạn. Súa không còn là người học trò "đội sổ" trong lớp nữa. Súa thi đỗ đại học, rồi nhận được học bổng toàn phần của một trường nước ngoài cho anh học thạc sĩ, rồi tiến sĩ. So với bạn bè, anh đã đi xa hơn - xa đến mức các bạn trong lớp không hình dung nổi, bà con trong bản làng cũng không hình dung nổi - Người ta chỉ biết, nó rằng anh học chuyên ngành vật lý về ánh sáng. 

Trên mạng internet có một bài báo đăng tin rằng: một nhà khoa học gốc Việt tên Giangasua, đã tham gia nghiên cứu về vật liệu quang học tiên tiến, được công bố trên một tạp chí quốc tế danh tiếng. Tên anh có vẻ lạ với nhiều người trong nước, nhưng khi đọc kỹ, thầy giáo cũ đã nhận ra: Giàng A Súa - cậu học trò từng ngồi dưới ánh đèn dầu, chăm chỉ chép từng con chữ, làm lại từng con tính, từng bài văn năm nào. 

                                               *** 

Ngày hội trường, Súa trở về, không báo trước cho ai. Anh mặc một bộ vest giản dị, đứng lặng ở cuối sân. Nhìn dãy lớp học, nhìn ký túc xá, nhìn khoảng trời quê hương Điện Biên quen thuộc, nơi đã từng nuôi ước mơ suốt tuổi thơ của anh. Một thầy giáo già bước ra, mắt đã mờ đi vì năm tháng. Tóc thầy trắng như cước. Hai người nhìn nhau một lúc. Anh bước nhanh lại hỏi: 

- Thưa thầy, thầy có phải Thầy Bằng không ạ? 

Thầy nhìn Súa hỏi lại: 

- "Em... có phải là Giàng A Súa lớp mười A, không?" Anh gật đầu. 

Không cần thêm lời nào, thầy trò ôm chặt lấy nhau. Cái ôm của hai thế hệ - một người đã gieo hạt- một người đã cây đã nở thành hoa. 

                                               *** 

Trong buổi hội trường, ban tổ chức mời anh lên phát biểu. Anh đứng trên bục, trước những gương mặt học trò mới, những đứa trẻ giống anh của ngày xưa, nhưng trông các em thông minh, sáng sủa và tự tin hơn anh ngày xưa, rất nhiều. 

Anh nói chậm, rõ ràng: 

- "Ngày tôi vào trường, chỉ có hai bộ quần áo của người anh cắt cho vừa, tôi cũng không biết mình sẽ đi đến đâu. Tôi đã được thầy Bằng gieo ước mơ và chỉ cho tôi con đường đi về phía trước và tôi biết rằng: Nếu mình dừng lại, thì mình sẽ mãi ở lại phía sau đỉnh núi Pha Đin mà không thể đi Hà Nội và đi xa hơn được."

Cả sân trường im lặng. Anh kể về những đêm học dưới ánh đèn, về chiếc lăng kính năm nào, về câu nói của thầy ngày anh đã bỏ học vì nhà nghèo, bố mẹ ốm đau. Năm ấy là năm anh học lớp tám. Thầy đến tận nhà, cầm số tiền các thầy cô giáo, các công nhân viên chức và các bạn học sinh toàn trường ủng hộ trao cho bố mẹ anh, động viên bố mẹ gắng thuốc thang và xin phép bố mẹ đón anh trở về trường. Trên đường về trường thầy nói: " Súa à, gắng học, dứt khoát phải thi đỗ đại học, phải được làm sinh viên, ngắm hồ Hoàn Kiếm, hoa phượng ở thủ đô, ăn kem và sống trọn vẹn tuổi sinh viên đầy mơ ước ". Anh khắc ghi lời thầy, luôn nỗ lực để không phụ lòng thầy và nhà trường. Anh đã đi nhiều nước trên thế giới, nói tiếng Anh như tiếng Mông dân tộc anh. Dù đi rất xa, ở nước ngoài rất lâu, nhưng bao giờ trong tim anh cũng có quê hương, cha mẹ và mái trường thân yêu của chúng ta. Kể xong anh dừng lại một chút, nhìn xuống: 

- "Tôi không phải người giỏi nhất. Tôi chỉ là người không bỏ cuộc." 

Một cơn gió thổi qua, làm lá cờ rung nhẹ. 

 Anh nói tiếp: "Nếu các em hỏi tôi, điều gì quan trọng nhất... thì đó không phải là phòng thí nghiệm hiện đại mà tôi cùng các cộng sự quốc tế đang nghiên cứu, hay những bài báo quốc tế." 

Anh chậm lại: 

- "Mà là những ngày ở đây. Dưới mái trường này của chúng mình." 

Anh đưa tay chỉ quanh: 

- "Chính nơi này đã dạy tôi cách bắt đầu." 

Buổi lễ kết thúc. Học sinh vây quanh anh, hỏi han, xin chụp ảnh, xin chữ ký. Các em tản đi, thực hiện những nhiệm vụ còn lại của buổi lễ. 

Súa đi một mình ra phía sau trường. Anh dừng lại ở góc hành lang cũ. Nơi từng có một cậu bé ngồi học dưới ánh đèn vàng. Anh ngẩng lên nhìn bầu trời. Ánh sáng vẫn vậy. Vẫn đi qua không gian, vẫn mang theo những bí mật chưa kể hết. Anh mỉm cười. Có những hành trình đi rất xa, xa đến tận những phòng thí nghiệm bên kia đại dương. Nhưng điểm bắt đầu, và cũng là nơi luôn gọi ta trở về... Vẫn là mái trường nơi đây. Một mái trường đã từng thắp lên trong anh, không chỉ là ánh sáng của tri thức, mà là ánh sáng của niềm tin, của khát vọng.

Một cơn gió nhẹ lùa qua, mang theo tiếng hát, tiếng trò chuyện, tiếng loa của trường mời các vị khách tham gia các hoạt động văn hoá, văn nghệ, thể thao trong khuôn khổ ngày hội trường.

Tiếng chân học sinh chạy rầm rập, tiếng cười vang khắp nơi. Một nhóm học trò ùa ra, chợt khựng lại khi thấy người đàn ông đứng lặng bên hành lang.

Một đứa trong nhóm hỏi:

- "Chú... tìm ai ạ?"

Anh quay lại, thoáng bối rối, rồi mỉm cười:

- "Chú tìm... một người quen cũ."

Lũ trẻ nhìn nhau, không hiểu. Nhưng có một cậu bé đứng phía sau, mắt sáng lên:

- "Chú có phải là người vừa phát biểu không ạ?"

Anh gật đầu.

Cậu bé tiến lại gần hơn:

-  "Chú học ở đây thật ạ?" 

-  "Ừ." Anh trả lời

- "Ngày xưa chú học có giỏi không?"

Anh bật cười. Một câu hỏi thẳng thắn, không khách sáo. 

-  "Không. Chú học chậm nhất lớp"

Lũ trẻ ồ lên, bán tín bán nghi. Cậu bé kia không cười. Nó nhìn anh rất chăm chú: 

- "Thế sao chú... giỏi thế?"

Anh không trả lời ngay. Ánh mắt anh lướt qua sân trường, qua dãy lớp học, rồi dừng lại ở khoảng trời xanh phía trên đầu mọi người. Anh nói: 

- "Vì chú không bỏ cuộc"

Câu trả lời đơn giản, nhưng lần này, nó không phải là một câu nói trong bài phát biểu. Nó là sự thật trần trụi của một đời người.

                                                     ***

Buổi chiều, anh xin phép thầy hiệu trưởng ở lại thêm một đêm.

Thầy cười: 

- "Trường lúc nào cũng giành chỗ cho em."

Câu nói ấy, nghe tưởng như bình thường, nhưng nó gợi cho anh nhớ đến câu nói của cô chủ nhiệm lớp mười một năm nào: 

- "Khi vui, các em có thể quên cô. Nhưng khi buồn, nhà cô không bao giờ đóng cửa. Không cần gõ. Chỉ cần mở. Cô sẽ luôn đợi các em!"

Anh được sắp xếp nghỉ lại ở một phòng nhỏ trong khu nội trú vừa mới xây. Mỗi phòng chỉ có 4 chiếc giường tầng. Chăn mới, phòng tắm có bình nóng lạnh. Mọi thứ tốt hơn xưa rất nhiều. 

Đã quá nửa đêm mà anh vẫn chưa buồn ngủ. Anh bước ra ngoài, đi dọc theo khu ký túc xá. Một vài phòng phòng học còn sáng đèn, anh đi qua, khu giảng đường, thấy các em học sinh đang chăm chú ôn bài cho buổi học ngày mai. Anh đứng ngoài cửa, không vào.

Trong căn phòng Hiệu Trưởng. Một hình bóng khiến tim anh khẽ thắt lại. Cũng dáng ngồi ấy. Cũng ánh mắt ấy. Cũng một sự lặng lẽ mà bền bỉ đến lạ ấy. Anh không gõ cửa. Chỉ đứng nhìn một lúc, rồi quay đi. Có những điều không cần nói mà cần cảm nhận bằng trái tim.

Đêm ở trường nội trú vẫn như xưa. Anh nằm trên giường, mắt mở nhìn sâu trong bóng tối. Những ký ức không ngủ. Chúng đi qua như những đốm sáng, khi rõ, khi mờ.

Anh nhớ mẹ. Nhớ ngày rời bản, mẹ đứng ở đầu dốc, không nói gì, chỉ nhìn theo. Cái nhìn dài đến mức, nhiều năm sau, anh vẫn cảm thấy nó ở phía sau lưng mỗi khi bước đi. Nhớ cha, hàng ngày đeo lu cở lên nương, gieo lúa, trồng bầu bí, lấy gỗ dựng nhà…

Anh nhớ thầy. Nhớ bàn tay đặt lên vai, nhớ câu nói: "Không cần nhanh. Chỉ cần không dừng lại."

Anh nhớ chính mình. Một đứa trẻ không biết tương lai là gì, chỉ biết mỗi ngày phải cố thêm một chút.

Sáng hôm sau, khi sương còn chưa tan, anh dậy sớm. Sân trường vang lên tiếng nhạc thể dục buổi sáng.  Anh nhìn các em học sinh toàn trường, đứng hàng lối thẳng tắp. Tập thật đều. Và khi bài thể dục kết thúc, các em tản ra khắp nơi, tiếng cười nói lay động cả không gian. Lòng anh ấm lạ.

Anh bước đến bảng tin của trường. Ở đó, có treo những tấm ảnh cựu học sinh tiêu biểu. Anh nhìn thấy mình trong một góc nhỏ. Một tấm ảnh chụp ở hội nghị quốc tế nào đó, gương mặt nghiêm nghị. Anh đứng nhìn rất lâu. Rồi khẽ nói, như nói với chính mình: 

- "Mình... đi xa thật rồi."

Nhưng ngay sau đó, anh lắc đầu. Xa về khoảng cách, đúng. Nhưng có những thứ, chưa bao giờ rời đi.

Trước khi rời trường, anh tìm gặp thầy giáo cũ. Thầy đã già hơn nhiều. Tóc bạc gần hết. Nhưng giọng nói vẫn ấm. Anh đặt lên bàn một chiếc hộp nhỏ.

-  "Em có mang về một thứ."

Thầy mở ra. Bên trong là một chiếc lăng kính. Nó chính là chiếc lăng kính thầy tặng anh ngày xưa.

Thầy nhìn anh. Ánh mắt chợt sáng lên, rồi chùng xuống:

- "Em vẫn còn giữ nó à?"

Anh thưa với thầy:

- "Em luôn mang nó theo mình, dù đi bất cứ đâu. Và hôm nay, em muốn tặng lại thầy và trường kỷ vật trân quý này."

Một khoảng lặng. Ánh nắng buổi sáng chiếu qua cửa sổ, xuyên qua chiếc lăng kính trên tay thầy. Một dải màu hiện ra trên tường: đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm, tím. Giống hệt ngày nào.

Anh nói khẽ:

- "Ngày đó, em nghĩ ánh sáng có bí mật gì đó mà em cần khám phá."

Thầy cười:

- "Giờ em biết chưa?"

Anh nhìn dải màu, rồi nhìn thầy:

- "Thưa thầy, em biết rồi ạ."

Thầy hỏi:

- "Theo em nó là gì?" 

Anh đáp, chậm rãi:

- " Có ánh sáng đi thẳng từ mặt trời đến trái đất. Nhưng cũng có một loại ánh sáng cần một nơi để đi qua... mới hiện ra hết vẻ đẹp của nó."

Thầy không nói gì. Nhưng ánh mắt đã ướt.

Khi rời khỏi trường, anh không quay lại ngay. Anh bước xuống con dốc quen, nơi ngày xưa từng đứng nhìn lên, lòng đầy lo sợ. Giờ đây, anh đi xuống, nhưng lòng lại bình yên. Phía sau anh, mái trường vẫn đó. Những lớp học vẫn mở cửa. Giờ các em muốn vào trường cần phải thi. Nơi đây sẽ có những giấc mơ được bắt đầu. Và anh biết, ở đâu đó, trong một căn phòng nhỏ, dưới ánh đèn, sẽ lại có một đứa trẻ ngồi lặng lẽ, viết từng dòng chữ, mang trong mình một hành trình chưa ai biết trước. Có thể, nhiều năm sau, nó cũng sẽ trở về. Đứng ở góc hành lang. Nhìn lại. Và hiểu rằng: Điều vĩ đại nhất không phải là mình đã đi xa đến đâu. Mà là mình đã bắt đầu từ đâu và luôn nâng niu, trân trọng, lòng thầm cảm ơn nơi bắt đầu ấy.

Ngôi trường ấy, giữa núi, giữa gió, giữa những điều tưởng như nhỏ bé, vẫn âm thầm làm một việc lớn lao là biến ánh sáng thành giấc mơ. Và biến giấc mơ... thành con người có ích cho quê hương, đất nước, nhân loại.

Con dốc sau lưng dần khuất, nhưng Súa không vội rời đi ngay. Anh rẽ vào con đường tắt dẫn xuống chợ Trung Tâm I - con đường mà ngày xưa, mỗi lần được nghỉ học, lũ học trò nội trú chúng anh thường đi bộ xuống, vừa đi vừa cười nói, vừa tính toán xem số tiền ít ỏi trong túi đủ mua được gì- Chợ bây giờ đã khác. Đằng trước là Him Lam Plaza 3 tầng. đằng sau là các gian hàng có mái tôn, có quầy hàng gọn gàng. Nhưng đâu đó, vẫn còn mùi khói bếp, mùi ngô nướng, mùi của một vùng đất chưa bao giờ mất đi cái chân thật của nó. Anh dừng lại trước một hàng quà. Một bà cụ đang ngồi nướng ngô. Lửa hồng bập bùng, hạt ngô nổ lách tách. Anh mua một bắp. Cầm trên tay, anh không ăn ngay. Chỉ nhìn.

Ký ức lại hiện về. Ngày ấy, có lần cả thầy cùng đi bộ với các anh ra chợ. Khi đó thầy là giáo viên bộ môn vật lý. Bây giờ thầy đã là hiệu trưởng của Trường cũng đã vài chục năm. 

Anh cắn một miếng. Vị ngô vẫn vậy. Ngọt, thơm, rất bùi. Chiều muộn, anh quay lại trường một lần nữa. Không để gặp ai. Chỉ là... muốn đi thêm một vòng trong chênh chao nỗi nhớ. Nhiều bạn bè anh hiện đang là lãnh đạo tỉnh, lãnh đạo các bạn ngành. Nhiều người bạn về làm già làng, trưởng bản, người có uy tín trong cộng đồng.

Trên sân bóng, một nhóm học sinh đang đá bóng. Tiếng hò reo vang lên, lẫn trong gió chiều. Một cú sút mạnh, quả bóng bay lệch, lăn đến gần chân anh. Một cậu bé chạy tới, thở hổn hển:

- "Chú ơi, cho cháu xin bóng!"

Anh cúi xuống, nhặt bóng lên. Nhìn cậu bé, anh chợt hỏi: 

- "Sau này cháu muốn làm gì?"

Cậu bé không suy nghĩ lâu:

- "Cháu muốn làm kỹ sư cầu đường."

Anh hỏi: 

- "Vì sao?"

Cậu bé trả lời: 

- "Vì cháu muốn làm đường. Để về bản dễ hơn."

Anh khựng lại. Một ước mơ giản dị. Nhưng sâu như rễ cây bám đá. Anh đưa quả bóng cho cậu bé: 

- "Cố lên nhé."

Cậu bé gật đầu khá mạnh: 

- "Vâng!"

Rồi chạy đi, hòa vào trận bóng đang dang dở. Anh đứng nhìn theo. Trong khoảnh khắc ấy, anh hiểu: không phải ai cũng cần đi xa như mình. Có những người, chỉ cần đi vừa đủ xa để quay về để làm cho nơi mình sinh ra, lớn lên được tốt hơn, đẹp hơn. Và điều đó, cũng là một điều vĩ đại. Tối hôm đó, anh rời Điện Biên. Chuyến xe đêm về Hà Nội, xe chạy chậm qua những khúc cua. Núi lùi lại phía sau, từng lớp, từng lớp, ánh đèn loang loáng qua cửa kính xe. Anh không nằm mà ngồi dậy, nhìn ra ngoài bên cửa sổ. Trong đầu anh không phải là những công trình nghiên cứu, không phải là phòng thí nghiệm, không phải là những hội nghị quốc tế. Mà là một mái trường. Một hành lang. Một chiếc lăng kính. Một câu nói. Và những gương mặt.

                                                         ***

Vài tháng sau, ở một phòng thí nghiệm bên kia bán cầu, Súa - người mà thế giới gọi bằng một cái tên khác, dài hơn, chuẩn ngữ quốc tế hơn - đang đứng trước một thiết bị quang học phức tạp.

Một đồng nghiệp hỏi anh:

- "Điều gì khiến anh theo đuổi lĩnh vực này lâu đến vậy?"

Anh im lặng một chút. Rồi trả lời: 

- "Vì tôi đã từng nhìn thấy ánh sáng... theo một cách rất khác."

Đồng nghiệp khác đặt câu hỏi:  

- "Ở đâu?"

Anh trả lời: Ở một mái trường thuộc tỉnh Lai Châu, nay là Điện Biên của Tây Bắc Việt Nam. Một tỉnh gần như nghèo nhất nước.

Đồng nghiệp không hỏi thêm. Nhưng trong mắt anh, lúc ấy, không phải là phòng thí nghiệm. Mà là một lớp học nhỏ, ở Điện Biên. Nhiều năm sau nữa, người ta sẽ viết về anh, như một tấm gương. Nhưng có lẽ, điều đáng nói nhất không phải là anh đã đạt được gì. Mà là anh đã giữ lại được gì.

Giữa thế giới rộng lớn, anh vẫn giữ được một góc rất nhỏ trong tim - nơi có một mái trường nội trú, nơi có những ngày tháng gian khó, nơi có những con người đã không để anh dừng lại - Và chính từ nơi ấy... Một đứa trẻ đã học cách đi như một con chim đã học cách bay. Và một nhà khoa học... đã học cách quay trở về.

                                                 ***

Mùa đông năm ấy, Súa quay trở lại Điện Biên trong một buổi sáng sương dày, núi như chìm trong một lớp khói trắng mỏng. Anh mang về trường nội trú một chiếc vali nhỏ. Lần này, để ở lại... một thời gian.

Thầy hiệu trưởng ngạc nhiên: 

-  "Em về... công tác à?"

Anh lắc đầu: 

- "Em xin chia sẻ với các em học sinh vài buổi. Nếu trường còn cần."

Thầy nhìn anh rất lâu. Ánh mắt không phải của một người quản lý, mà của một người từng chứng kiến một đứa trẻ lớn lên. Rồi trả lời anh, giọng xúc động: 

- "Trường lúc nào cũng cần những người như em, trở lại."

Thế là, trong buổi sáng thứ hai, sau tiết chào cờ, có một "thầy giáo lạ" đứng trên bục phát biểu xin được chia sẻ với học sinh toàn trường về ánh sáng. Học sinh ban đầu còn xì xào. Có đứa nhận ra: 

-  "Thầy này là người hôm trước về dự Lễ kỷ niệm ngày thành lập trường mình"

Nhưng khi bài học bắt đầu, mọi âm thanh dần lắng xuống. Anh không giảng như một nhà khoa học. Anh kể. Kể về ánh sáng. Về những tia không nhìn thấy. Về cách con người có thể "bẻ cong" ánh sáng để nhìn xa hơn, sâu hơn. Anh dùng những ví dụ giản dị rồi đặt câu hỏi: 

- "Các em thấy cầu vồng chưa? "

Các em học sinh đồng thanh trả lời: 

- "Rồi ạ!"

Anh nói như tâm sự với đám học trò: 

- "Ánh sáng cũng giống như cầu vồng. Nhưng có những màu... mắt mình không thấy được."

Một cánh tay giơ lên: 

-  "Thế làm sao biết là có, thầy?"

Anh mỉm cười. Còn cả sân trường bất chợt im lặng. Không phải vì không hiểu. Mà vì bắt đầu tò mò.

Anh trả lời: - "Sau này môn Vật lý sẽ trả lời cho em!"

Sau giờ học đó, một nhóm học sinh nán lại. Trong đó có cậu bé hôm trước đá bóng. Nó hỏi:

-"Thầy ơi, muốn làm khoa học thì phải giỏi lắm không?"

Anh nhìn nó, rồi lắc đầu: 

- "Không."

 "Thế cần gì ạ?"

Anh đáp chậm rãi:

-  "Cần... chịu khó nghĩ." 

Nó lại hỏi: 

- "Nghĩ gì ạ?"

Anh trả lời:

- "Nghĩ xem tại sao lại có vấn đề, hiện tượng đó? Quy luật của nó là gì?"

Cậu bé im lặng. Câu trả lời tưởng như đơn giản, nhưng không dễ.

Anh nói thêm: 

-  "Đừng học chỉ để trả lời. Hãy học để hỏi."

Những ngày sau đó, anh ở lại trường lâu hơn dự định. Anh không dạy nhiều. Chỉ vài buổi. Nhưng buổi nào ở hội trường của trường cũng có học sinh đến sớm, ngồi kín khán phòng.

Có em mang theo cả những câu hỏi viết sẵn trong vở:

- "Tại sao trời có màu xanh?"

- "Tại sao ban đêm lại có sao?" 

- "Ánh sáng có mệt không khi đi xa thế?"

Có câu hỏi ngây ngô. Nhưng anh không cười. Anh trả lời từng câu hỏi của các em, bằng tất cả sự kiên nhẫn của mình. Bởi anh  nhớ rằng chính những câu hỏi ấy, ngày xưa, đã từng âm thầm nảy mầm trong anh. 

                                                    ***

Một buổi tối, thầy hiệu trưởng mời anh uống trà. Hai người ngồi bên hiên, nhìn xuống sân trường. Đèn đã tắt gần hết. Chỉ còn vài ô cửa sáng. 

Thầy nói: 

- "Em về lần này... khác lần trước."

Anh hỏi: 

- " Thưa thầy, em khác gì ạ?"

Thầy vừa cười vừa nói: 

- "Lần trước em về để thoả nỗi nhớ sau gần bốn mươi năm xa trường. Lần này... em về để trao đi."

Anh im lặng. Rồi khẽ nói: 

-  "Em chỉ... về tri ân các thầy cô, các cô chú cán bộ nhân viên và tri ân những năm tháng tuổi học trò dưới mái trường này thôi ạ."

Thầy cười, vỗ vai anh: 

- " Không phải ai đi xa, cũng nhớ mà quay lại đâu em. Nhiều khi…"

Thầy bỏ lửng câu nói. Nhưng anh hiểu. Một khoảng lặng dài. Gió đêm thổi qua, mang theo hơi lạnh quen thuộc.

Trước ngày rời đi, anh xin thầy hiệu trưởng cho phép làm một việc đó là thành lập một phòng mang tên: "Góc khoa học nhỏ"- một phòng thí nghiệm vật lý với vài thiết bị đơn giản: lăng kính, kính hiển vi, mô hình ánh sáng. Không lớn. Không hiện đại. Nhưng đủ để các em học sinh lần đầu tiếp cận một số điều về ánh sáng.

Thầy hiệu trưởng gật đầu: 

- "Chúng ta sẽ làm."

Anh không nói gì thêm. Chỉ đứng lặng, nhìn căn phòng còn trống. Trong đầu anh, đã thấy những đứa trẻ đứng đó, mắt mở to, nhìn ánh sáng tách ra thành bảy màu, như anh của ngày xưa.

Ngày anh rời trường lần này, không ai tiễn. Anh không muốn thế. Anh đi sớm, khi sương còn phủ kín lối. Trước khi đi, anh quay lại nhìn. Mái trường vẫn đó. Bền bỉ. Như một người giữ lửa.

Nhiều năm sau, có thể sẽ có thêm những đứa trẻ từ ngôi trường ấy bước ra. Có thể không phải ai cũng trở thành nhà khoa học. Nhưng chắc chắn, sẽ có những người không còn sợ những câu hỏi. Không còn ngại con đường dài. Không còn nghĩ rằng mình nhỏ bé trước thế giới. Và như thế... đã là đủ.

Ở một nơi xa, trong một phòng thí nghiệm khác, Súa lại đứng trước ánh sáng. Nhưng lần này, anh không chỉ nhìn nó như một hiện tượng. Anh nhìn nó như một hành trình. Ánh sáng đi qua không gian, gặp vật cản, tách ra, biến đổi... rồi tiếp tục đi. Giống như con người. Giống như chính anh. Và giống như mái trường ấy, khiến ai đi xa cũng phải mang theo một phần ánh sáng của mình. Một phần... không bao giờ tắt.

Tin về "Góc khoa học nhỏ" lan ra khắp trường. Một vài học sinh bắt đầu bước vào phòng, nhìn ngó, thử độ phóng đại thu nhỏ của máy. Vì tò mò. Một buổi gần trưa, nắng xiên qua cửa sổ, chiếu thẳng vào lăng kính. Một dải màu hiện ra trên tường. Một đứa reo lên: 

- "Cầu vồng!"

Những đứa khác chạy lại. Mắt sáng lên như vừa nhìn thấy một điều gì rất lớn lao mà lạ lẫm. Một cô giáo đứng ngoài cửa, lặng im. Cô không bước vào. Chỉ nhìn. Rồi khẽ mỉm cười.

Từ đó, căn phòng ấy không còn trống nữa. Có những buổi chiều, học sinh tự mang sách đến. Có em ngồi hàng giờ chỉ để nhìn qua kính hiển vi. Có em ghi chép cẩn thận từng điều nhỏ nhất.

Có em viết vào cuốn sổ chung của phòng. Một dòng chữ vụng về. Nhưng mang theo cả một chân trời khát vọng: 

- "Em muốn biết ánh sáng đi đến đâu? Và về đâu?."

Ở bên kia bán cầu của thế giới, trong một buổi sáng đầy ánh đèn trắng, Súa nhận được một email. Tiêu đề đơn giản: 

- "Thầy ơi, chúng em đã thấy cầu vồng."

Anh mở ra. Bên trong là một bức ảnh. Một dải màu hiện lên trên tường lớp học. Không rõ nét. Không hoàn hảo. Nhưng đủ để anh lặng đi rất lâu. Anh không trả lời ngay. Chỉ nhìn. Rồi bất giác mỉm cười.

Vài năm sau nữa, trong một kỳ thi khoa học cấp tỉnh giành cho học sinh, sinh viên ở tỉnh Điện Biên, có một đề tài gây chú ý. Đề tài về việc sử dụng vật liệu đơn giản để tạo thiết bị quan sát ánh sáng cho vùng cao. Tác giả là một nhóm học sinh trường nội trú. Trong phần trình bày, một cô bé đứng lên, giọng còn run: 

-  "Chúng em không có điều kiện tốt. Nhưng chúng em tin... nếu hiểu ánh sáng, thì có thể làm được nhiều thứ có lợi cho dân mình."

Một vị trong ban giám khảo hỏi: 

- "Vì sao các em chọn đề tài này?"

Cô bé suy nghĩ một chút, rồi trả lời:

- "Một thầy đã dạy chúng em... cách đặt câu hỏi."

Ban giám khảo hỏi: 

- "Thầy ấy là ai?"

Cô bé nói, giọng tiếc nuối: 

- "Thầy đến trường em giảng một tuần, rồi đi ạ. Nhưng thầy để lại những lời giảng thấu vào tim gan chúng em và... một căn phòng thí nghiệm."

Câu chuyện ấy, bằng cách nào đó, lại đến tai Súa. Không phải qua báo chí. Mà qua một bức thư tay. Nét chữ không đều. Có chỗ còn sai chính tả. "Thầy ơi, chúng em đã làm một đề tài khoa học nhỏ, được giải ba, giải chưa cao, nhưng chúng em đã bắt đầu tập nghiên cứu. Hy vọng sau này giải sẽ cao hơn và chúng em cũng như thầy, sẽ đi xa hơn rồi trở về mái trường thân yêu của chúng ta ạ!"

Anh đọc xong. Gấp lại. Không nói gì. Nhưng đôi mắt anh đã loáng nước. Đêm đã rất khuya, trong phòng thí nghiệm, Súa đứng một mình. Ánh sáng xanh của thiết bị phản chiếu lên gương mặt anh. Đồng nghiệp đã về hết. Chỉ còn anh. Và những suy nghĩ. Anh chợt nhận ra một điều mà trước đây, anh chưa từng nghĩ đến: 

- Khoa học không chỉ là khám phá thế giới. Mà còn là cách con người truyền cho nhau niềm tin. Niềm tin rằng: mình có thể hiểu. Mình có thể làm. Mình có thể đi xa hơn nơi mình bắt đầu.

Năm ấy, anh lại trở về. Không phải một mình. Anh cùng một nhóm đồng nghiệp,  những người đến từ nhiều quốc gia. Họ ngạc nhiên khi thấy một ngôi trường nằm trên một ngọn đồi, nơi ấy có những đứa trẻ say mê với những dụng cụ đơn giản.

Một người hỏi anh:

-  "Đây là nơi anh bắt đầu à?"

Anh gật đầu. Anh nhìn lũ học sinh đang tụ lại bên cửa sổ, nơi ánh nắng đang chạm vào lăng kính và nghĩ... họ có thể đi xa như anh không?

Anh trả lời: 

- "Họ không cần đi giống tôi."

Một đồng nghiệp hỏi: 

- "Vậy họ cần đi như thế nào?"

Anh nói, chậm mà chắc: 

- "Chỉ cần họ đi trên con đường của mình đến tận cùng."

Buổi chiều hôm đó, anh lững thững đi xuống sân trường. Ngắm nhìn những hoạt động thể thao của lũ trẻ, bằng tuổi anh, ngày nào. Một cậu bé chạy ngang qua, vô tình va vào anh, rồi vội vàng xin lỗi.

Anh cười: 

- "Không sao."

Cậu bé nhìn anh một giây, rồi chạy tiếp. Một khoảnh khắc rất nhỏ. Nhưng anh biết, có thể, trong rất nhiều năm sau, cậu bé ấy sẽ không nhớ lần va chạm này. Nhưng biết đâu, nó sẽ nhớ một điều gì đó khác đó là một giải ánh sáng, một câu hỏi, một giấc mơ. Và thế là đủ.

Ở đâu đó, ngay lúc này... Nếu có một em học sinh nào đang ngồi trước một câu hỏi mà chưa có lời giải. Đừng vội dừng lại mà hãy đặt câu hỏi và tự trả lời. Vì rất có thể...Chính câu hỏi ấy sẽ là ánh sáng đầu tiên dẫn em đi xa hơn bất kỳ con đường nào.

Giống như ngôi trường này. Giống như những con người đã đi qua, đang ở lại và sẽ đến. Cũng giống như câu chuyện này...Không kết thúc. Chỉ tiếp tục, qua từng thế hệ, như ánh sáng, đi mãi, đi mãi, cho đến khi chạm vào một đôi mắt nào đó... và làm  bừng sáng lên khát vọng, ước mơ./.